5.5. Oświata
Po zakończeniu I wojny światowej na terenie parafii i gminy Wędziagoła zaczęła się szybko rozwijać sieć szkół podstawowych. Do tego czasu funkcjonowała tylko jedna szkoła, położona w pobliżu miasteczka Wędziagoła, zwana Cerkovno prichodskaja škola.³⁷⁵ Wiadomo, że w 1921 r. stanowisko kierownika i nauczyciela w szkole w Wędziagole objął Petras Barniškis. Wówczas stan budynku był bardzo zły: dach przeciekał, piece były zniszczone, a okna nie miały podwójnych ram. Po kilku latach, z inicjatywy nauczyciela, budynek został wyremontowany.³⁷⁶

Na początku lat 20. XX w. w niektórych szkołach parafialnych lekcje prowadzono w języku polskim, zwłaszcza przyrodę i historię Litwy. W 1927 r. dominowało nauczanie dwujęzyczne – litewsko-polskie.³⁷⁷ Do nauki języka litewskiego używano podręczników „Kelias į šviesą”, „Žiburėlio”, „Vaikų darbymečiui” oraz „Sakalėlio”, natomiast do nauki języka polskiego elementarza i podręczników „ABC”, „Świat dziecięcy”, „Pierwsze czytanki”, „Drugie czytanki” i „Wypisy polskie”. Geografii uczono z podręcznika Romerówny, przy czym szkoła nie posiadała ani mapy, ani globusa.³⁷⁸
W szkole w Wędziagole, obok wspomnianego Petrasa Barniškisa, pracowali: Marija Barniškytė (córka), Antanas Barniškis (syn), Povilas Jaugėla oraz Jonas Barkauskas.³⁷⁹
Z dostępnych danych wynika, że w 1919 r. założono 2 szkoły, w 1920 r. – 3, w 1921 r. – 4, w 1922 r. – 1, w 1924 r. – 3, w 1926 r. – 2, a w 1927 r. – 8 szkół podstawowych.³⁸⁰ W szkole podstawowej w Wędziagole w 1921 r. uczyło się 83 uczniów, w 1922 r. – 133, w 1923 r. – 108, w 1924 r. – 97, w 1925 r. – 71, a w 1926 r. – 58.³⁸¹
Z przedstawionych danych wynika, że w latach 20. XX w. liczba szkół i uczniów była nierównomierna. Do 1924 r. obserwowano wzrost liczby uczniów, co mogło wynikać z nagłego zapotrzebowania na edukację; po jego częściowym zaspokojeniu tempo wzrostu spadło.³⁸² W przypadku parafii w Wędziagole na zmniejszenie liczby uczniów w szkołach państwowych mogło wpływać także powstawanie szkół prywatnych.
Obok państwowych szkół podstawowych w parafii działały również polskie szkoły zwane Pochodnia. Na terenie parafii Wędziagoły funkcjonowały cztery takie placówki. Ich zakładaniem i utrzymaniem w okolicach w Wędziagole zajmowała się przede wszystkim wspomniana wcześniej Helena z Skirgaiłów Jagełłowiczowa. W majątku Użumiszki, w wsiach Pedzie i Saweczany, należących do parafii Wędziagoły, prywatne szkoły założyła rodzina Willamowiczów, mimo że w tej samej wsi działała już szkoła państwowa. Nauczycielem był syn Antoni Willamowicz, wówczas student Uniwersytetu Litewskiego. Czwarta szkoła działała w majątku Walerowo.³⁸³ 
Szkoły Pochodnia były finansowo wspierane przez zamożniejszych mieszkańców parafii, głównie właścicieli majątków. Siecią szkół kierowała Józefa Chmielewska.  Funkcjonowały one podobnie jak państwowe szkoły litewskie – nauczyciele otrzymywali wynagrodzenie, a w nauczaniu używano podręczników sprowadzanych głównie z Polski, zwłaszcza z Łodzi i Kalisza. Uczniami były dzieci z różnych warstw społecznych, najczęściej potomstwo pracowników majątków lub samych właścicieli.³⁸⁴
Początkowo, zanim państwo litewskie w pełni uregulowało system oświaty, szkoły Pochodnia miały sprzyjające warunki działania. Uczęszczały do nich nie tylko dzieci polskojęzyczne, lecz także mieszkający w pobliżu Litwini. Jednak wraz ze wzrostem litewskiego patriotyzmu i postrzeganiem tych szkół jako potencjalnego zagrożenia dla państwowości, wprowadzono ograniczające przepisy. Od połowy lat 20. XX w. do takich szkół mogli uczęszczać jedynie uczniowie, których narodowość w dokumentach była określona jako polska. W późniejszym okresie umożliwiono korektę wpisów dotyczących narodowości w paszportach.³⁸⁵
Wrażliwość litewskiego społeczeństwa na działalność szkół Pochodnia widoczna była także w Wędziagole. Szkoły te były systematycznie krytykowane w prasie jako zagrożenie dla tożsamości narodowej.³⁸⁶ Zarzucano nauczycielom niski poziom wykształcenia, a w niektórych przypadkach próby przymusowego wpisywania miejscowych dzieci na listy uczniów. Szczególnie krytykowano sytuację w szkołach działających w majątku Walerowo. Według danych zebranych przez władze gminy większość rodziców uczniów miała narodowość litewską: 20 Litwinów, 7 Polaków i 4 osoby o nieustalonej narodowości. W takim kontekście działalność polskich szkół w przeważająco litewskim środowisku była postrzegana jako celowa próba wpływania na tożsamość narodową dzieci. W latach 1927–1928 liczba chętnych do nauki w szkołach gminy Wędziagoła sięgała niemal 600.³⁸⁷
Tak znaczny wzrost nie powinien dziwić – w 1928 r. na Litwie wprowadzono obowiązek szkolny na poziomie podstawowym.³⁸⁸
W 1930 r. w gminie Wędziagoła funkcjonowało 25 oddziałów szkół podstawowych. Siedem szkół miało po jednym oddziale i jednym nauczycielu, kolejne siedem – po dwa oddziały i dwóch nauczycieli, a jedna szkoła składała się z czterech oddziałów, w których pracowało czterech nauczycieli. Średnio na jeden oddział przypadało około 30 uczniów. Na początku lat 30. XX w. łączna liczba uczniów w gminie wynosiła 758. Tylko dwie szkoły mieściły się w budynkach własnych, pozostałe wynajmowały pomieszczenia. Pod względem wskaźników utrzymania szkół gmina Wędziagoła zajmowała drugie miejsce w powiecie kowieńskim.³⁸⁹
Należy podkreślić, że w ówczesnej Litwie wszystkie struktury oświatowe borykały się z trudnościami materialnymi, a zakładanie szkół podstawowych było stałym wyzwaniem dla samorządów.³⁹⁰ Problemy dotyczyły nie tylko budynków, ale i wyposażenia – brakowało ławek oraz podręczników. Często rodzice sami zaopatrywali dzieci w potrzebne przybory, a drobne remonty wykonywali nauczyciele.³⁹¹
Przykładowo, nauczyciel Petras Barniškis własnym staraniem wyremontował szkołę podstawową w Wędziagole: naprawił dach, pomalował ściany, położył podłogę w kuchni i uporządkował teren wokół szkoły.³⁹² Już od 1926 r. rozważano budowę nowej, czterooddziałowej szkoły w miasteczku Wędziagoła – średniej państwowej szkoły litewskiej. Zarząd gminy zwrócił się do Ministerstwa Oświaty z prośbą o środki finansowe.³⁹³ 
W 1932 r. w Wędziagole wzniesiono murowany budynek litewskiej szkoły o cechach nowoczesnej architektury, którego koszt budowy wyniósł 100 000 litów.³⁹⁴ Było to nie tylko praktyczne i potrzebne rozwiązanie, lecz także świadoma próba ograniczenia wpływu szkół polskich.
Pod koniec lat 30. XX w. na terenie parafii Wędziagoła działał oddział Litewskiego Związku Nauczycieli (LMS). Jego przewodniczącym został nauczyciel Zubrickas (imię nieznane).³⁹⁵ Choć w Kownie i innych miejscowościach Litwy organizacje tego typu zaczęły powstawać już w 1927 r., informacje o działalności oddziału LMS w Wędziagole pochodzą dopiero z 1937 r.³⁹⁶ LMS nie ograniczał się wyłącznie do działalności zawodowej – dążył także do zapewnienia kontroli społecznej nad swoimi członkami i wzmacniania lojalności wobec reżimu politycznego. Jedną z głównych zasad jego działalności była indoktrynacja społeczeństwa. Organizacja powstała z inicjatywy narodowców i była ściśle związana z ówczesną ideologią państwową.³⁹⁷
Oddział LMS w Wędziagole realizował ogólne cele związku – organizowano zebrania w różnych miejscowościach gminy oraz lekcje pokazowe. Najważniejszym osiągnięciem oddziału było jednak założenie w 1937 r. Uniwersytetu Ludowego im. Jonasa Basanavičiusa w Wędziagole.³⁹⁸
Inicjatywa tworzenia uniwersytetów ludowych wyszła ze środowiska LMS i narodowców. Pierwszy taki uniwersytet powstał w 1928 r. w Kownie i stał się centrum całego systemu. Uniwersytety działały na zasadzie terytorialnej, a ich oddziały zakładano w różnych regionach Litwy. Początkowo miały zajmować się edukacją dorosłych, z czasem jednak ich działalność nabrała charakteru społecznego i oświatowego. Organizowano publiczne odczyty, wieczory kulturalne i wykłady, podczas których propagowano idee narodowe. Szczególnie akcentowano aktualne kwestie polityczne, takie jak dążenie do odzyskania Wileńszczyzny.³⁹⁹ W niektórych miejscowościach Litwy uniwersytety ludowe kończyły już swoją działalność, podczas gdy w Wędziagole dopiero powstawał. Można to wiązać z faktem, że w połowie lat 30. XX w. organizacje społeczne stały się wyjątkowo aktywne, a działalność kulturalno-oświatowa w parafii była bardzo intensywna. Mimo późnego powstania uniwersytet ludowy w Wędziagole szybko rozwinął działalność – tylko w semestrze wiosennym 1937 r. wygłoszono 24 wykłady. W 1938 r. zaproszono Teatr Państwowy, a latem zorganizowano obóz dla dzieci nad brzegiem Niewiaży.⁴⁰⁰
Podsumowując, działalność organizacji i szkół odpowiadała zasadzie wysuwanej przez oddział Związku Strzelców – kształtowaniu świadomości narodowej poprzez środowisko kulturowe.
VDU, mgr historii Greta Vainaitė
___________________________________________
375 „Savivaldybių veikimas“, Savivaldybė 3 (1928 03), 18. 
376 „Mokytojas Petras Barniškis“, Voruta, žiūrėta 2025 m. kovo 12 d., 
https://www.voruta.lt/mokytojas-petras-barniskis/ 
377 Ibid. 
378 Ibid. 1921–1927 m. 
379 Ibid. 61 
380 „Savivaldybių veikimas“, 18. 
381 „Mokytojas Petras Barniškis“, Voruta, žiūrėta 2025 m. kovo 12 d., 
https://www.voruta.lt/mokytojas-petras-barniskis/ 
382 Saulius Kaubrys, Lietuvos mokykla 1918–1940 m.: galios gimtis (Vilnius: Všį „Statistikos tyrimai“, 2000), 36. 
383 „Provincijoje“, Rytas 91 (1927 04 23), 2. 
384 „Provincijoje“, 2. 
385 Balkus, Kaip Kovno tapo Kaunu, 113–115. 
386 Provincijoje“, 2. 
387 „Savivaldybių veikimas“, Savivaldybė 3 (1928 03), 18. 
388 Balkus, Kaip Kovno tapo Kaunu, 111. 
389 „Švietimo reikalai“, Savivaldybė 11 (1930 11), 14. 
390 Saulius Kaubrys, Lietuvos mokykla 1918–1940 m., 52. 
391 Ibid., 55. 
392 „Mokytojas Petras Barniškis“, Voruta, žiūrėta 2025 m. kovo 12 d., 
https://www.voruta.lt/mokytojas-petras-barniskis/ 
393 „Savivaldybių veikimas“, 23. 
394 „Lietuvoje“, Trimitas 41 (1932 10 06), 821. 
395 „Iš Vanžiogaliečių padangės“, Tautos mokykla 22 (1938 11 15), 523. 
396 Ibid. 
397 Ugnė Marija Andrijauskaitė, „Darbininkų švietimo bandymai Kaune XX a. 3–4 dešimtmečiuose: liaudies universitetai ir vakariniai kursai bei gimnazijoms suaugusiems“, Kauno istorijos metraštis 15 (2015): 183. 
398 „Iš Vanžiogaliečių padangės“ ,524. 
399 „Lietuvių mokytojų tautininkų dr. J. Basanavičiaus sąjungos veikla (1927–1940)“, Lituanistica 3 (2004): 16. 
400 „Iš Vanžiogaliečių padangės“, 524.