Przedstawiamy starannie zebrane materiały z badań historycznych Grety Vainaitė, magistrantki Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Dowiadujemy się z nich, że już w 1919 roku Wędziagoła stała się centrum gminy i należała do powiatu kowieńskiego.
Najciekawsze jest to, że w ówczesnej gminie Wędziagoła dominowały dwie społecznoṥci narodowe – Polacy i Żydzi. Podobna sytuacja panowała również w sąsiedniej gminie Bobty. Potwierdzają to pierwsze wybory członków rady gminnej: przewodniczącym rady został wybrany Polak Bronisław Koczan, a jego zastępcą – Żyd Jakob Cheifec.
Pomimo zawirowań początku XX wieku, trudności gospodarczych i innych niesprzyjających warunków historycznych, komitet rady gminy Wędziagoła, składający się z 24 członków – głównie Polaków i przedstawicieli innych narodowości – wspólnymi siłami dążył do tworzenia lepszego i piękniejszego życia.

Choć nie było łatwo, wspólna praca przynosiła owoce. Wszystko to odzwierciedlają archiwalne materiały historyczne, które pokazują, jak wyglądała miejscowość i gmina Wędziagoła na początku XX wieku, jak organizowano zbieranie podatków, rozwijano spółdzielnie i usługi dla mieszkańców, dążono do osiągnięć gospodarczych i kulturalnych, a także – jak kształtowały się wzajemne relacje między Polakami, Żydami i Litwinami.
Dziś, wkraczając w trzecią dekadę XXI wieku, parafia i miasteczko Wędziagoła nie mogą poszczycić się ani gospodarczym, ani kulturalnym rozkwitem. Minął cały wiek. Z perspektywy czasu widać, że przed stu laty w Wędziagole było więcej życia, aktywności, idei i osiągnięć. Możliwe, że było to wynikiem wspólnej pracy Polaków, Żydów i Litwinów na rzecz dobrobytu lokalnego.
Niestety, w ciągu stulecia zniszczone zostały społeczności żydowska i polska, zabrakło patriotów tej ziemi, którzy przez wieki troszczyli się o swoją ojczyznę.

Ryszard Jankowski

1.2. Sytuacja administracyjna
Proces formowania się gminy na początku lat 20. XX wieku był skomplikowany. Zjawisko to zostanie szerzej omówione w kolejnym rozdziale niniejszego opracowania, ponieważ początki tworzenia się komitetów nierozerwalnie wiążą się z relacjami polsko-litewskimi. W tej części pracy przedstawiona zostanie już ukształtowana struktura administracyjna po wewnętrznych zawirowaniach, które miały miejsce na początku trzeciej dekady XX wieku.
Granice gminy i parafii nieco się różniły, jednak w każdym przypadku struktura tych terytoriów i zachodzące w nich procesy były ze sobą ściśle powiązane. Wędziagoła należała do powiatu kowieńskiego, a od 1919 roku stała się centrum gminy.⁸⁸
W skład gminy Wędziagoła wchodziły następujące starostwa: Auksztygole, Geranoni, Girała, Ibiany, Karoliny, Łabunowa, Saweczany, Serbiny, Puikonie, Użumiszki oraz Żegowicze.⁸⁹
Do gminy należały 46 wsi, 25 dworów i 44 samotne gospodarstwa.⁹⁰
Pierwszy komitet gminy Wędziagoła częściowo ukształtował się w 1919 roku. Największym problemem organizacyjnym było to, że na terenie gminy dominowało kilka społecznoṥci narodowych – w przypadku Wędziagoły byli to Polacy i Żydzi.⁹¹  W podobnej sytuacji znajdowała się sąsiednia gmina Bobty.⁹²  Potwierdzają to pierwsze wybory do rady gminnej, w których przewodniczącym został wybrany Polak Bronisław Koczan, a jego zastępcą Żyd Jakob Cheifec.⁹³
W 1920 roku komitet rady Wędziagoły składał się z 24 członków. Tylko 7 z nich podało swoją narodowość: 4 Polaków, 1 Żyd, 1 Białorusin i 1 Litwin.⁹⁴ Z tego powodu trudno dokładnie określić, ilu Polaków i Litwinów zasiadało w komitecie. Raporty i inne dokumenty były pisane po polsku, z podpisami w polskim brzmieniu, natomiast w dokumentach litewskich nazwiska zostały zlituanizowane.⁹⁵
W pierwszym zarządzie funkcję wójta pełnił Józef Więckiewicz, jego zastępcą był Józef Buinowicz, a skarbnikiem Franciszek Apolański.⁹⁶  Nowo utworzony komitet w kancelarii używał języka polskiego i polskich pieczęci. Potwierdzają to zachowane dokumenty gminne. Do 1923 roku na drzwiach urzędu gminy widniał napis „Wędziagolski Zarząd Giminy”. Później zażądano, by w kancelarii gminy używano języka litewskiego, jednak wdrażanie tego wymogu trwało dość długo. Pomimo litewskich ustaw, różne protokoły i akty nadal sporządzano równolegle także w języku polskim.
____________________________________________________
88 Lazauskienė, Lietuvos Respublikos savivaldybių raida, 272.
89 Savivaldybių žinynas 1932 m., 581.
90 1920 Kauno apskrities valsčių gyventojų skaičius ir jų žemės ir miškų plotas, LCVA f. 379, ap. 2., b. 405, l. 39–44.
91 1919 02 03 Kauno m. ir apskričių atstovo raštas VRM raštinei, LCVA f. 379, ap. 2, b. 16, l. 21.
92 Ibid.
93 1920 Kauno apskrities naujai išrinkti į valsčiaus tarybą sąrašai, LCVA f. 379, ap. 2, b. 518, l. 2.
94 1920 Kauno apskričių valsčių tarybų valdybos narių sąrašai, LCVA f. 379, ap. 2, b. 518, l. 27.
95 Lazauskienė, Lietuvos Respublikos savivaldybių raida, 124.
96 1920 Kauno apskričių valsčių tarybų valdybos narių sąrašai, LCVA f. 379, ap. 2, b. 518, l. 27.
__________________________________________________________________
Ze względu na silną grupę narodowości polskiej w Wędziagole, komitet musiał dokonywać tłumaczeń, zwłaszcza przy ogłaszaniu różnych okólników dla mieszkańców lub zaproszeń dla członków rady na posiedzenia.⁹⁷
Choć pierwszy komitet w Wędziagole był często krytykowany w litewskiej prasie za działalność antypaństwową i polską propagandę, to jednak, biorąc pod uwagę skład narodowościowy mieszkańców tego włościa, aktywność Polaków w sprawach administracyjnych była zjawiskiem normalnym – prawie połowę mieszkańców okolic Wędziagoły stanowili Polacy. Wędziagoła nie była wyjątkiem w ówczesnej sytuacji – należała do grupy włości, w których utworzono wspólny litewsko-polski komitet lojalny wobec Litwy.⁹⁸
Pomimo że zjawisko to nie było wyjątkowe, mieszkańcy parafii, a zwłaszcza działacze społeczni, przez długi czas postrzegali polskie komitety jako zdradę Litwy i tę opinię szeroko rozpowszechniali w prasie.
W 1924 roku, przy ponownym wyborze komitetów włościańskich, zmieniła się także sytuacja komitetu w Wędziagole. Przewodniczącym rady został wybrany Julian Joczyn, wójtem Heronim Laskowski, zastępcą Władysław Nowicki, a skarbnikiem Franciszek Kasperowicz.⁹⁹
Sekretarzem włościa był Józef Ziminski, członek Związku Pracowników Samorządowych Litwy.¹⁰⁰
Ziminski miał istotny wkład w kształtowanie życia kulturalnego zarówno włości, jak i parafii. Był aktywnym uczestnikiem ówczesnej prasy, ze szczególnym zaangażowaniem poruszał problem relacji litewsko-polskich.
Według danych z „Informatora samorządów” z 1932 roku, funkcję wójta sprawował Józef Czyżniewski, a jego zastępcą był Feliks Jagiełłowicz.¹⁰¹  W 1935 roku Czyżniewskiego zastąpił Józef Czesonis.¹⁰²  Z kolei według danych z 1938 roku, Józefa Czesonisa na stanowisku wójta Wędziagoły zastąpił J. Szatas.¹⁰³
Na podstawie raportów z działalności włości w trzeciej dekadzie XX wieku można sądzić, że działalność samorządu w Wędziagole była prowadzona konsekwentnie, choć we wszystkich okręgach włościańskich występowały różne problemy.
Wygląda na to, że w latach dwudziestych sytuacja finansowa włości była trudna. Samorząd powiatu kowieńskiego nie przyznawał środków finansowych niektórym instytucjom włości, takim jak szkoły i policja.
Samo włoście również miało trudności z poborem podatków. Na przykład w 1926 roku, w ciągu ośmiu miesięcy z zaplanowanej kwoty 11 990,50 litów zebrano jedynie 2 972,50 litów, natomiast dług włości wynosił 15 000 litów.¹⁰⁴
Największy problem z unikaniem podatków stanowili wielcy gospodarze. Długi często egzekwowano przy pomocy policji, jednak w 1927 roku rolnicy, którzy zatajili rzeczywistą powierzchnię posiadanej ziemi, zostali zwolnieni z nałożonych kar. W rezultacie około 1000 hektarów ziemi pozostało nieopodatkowanych.¹⁰⁵
_______________________________________________________
97 „Vendžiogalos autonominės savivaldybės istorija“, Savivaldybė 2 (1933), 15.
98 Lazauskienė, Lietuvos Respublikos savivaldybių raida, 132.
99 1924 Kauno apskrities valsčių ir miestų savivaldybių rinkimų žinios, LCVA, f. 379, ap. 2, b. 959, l. 21.
100 1926 08 08 Valsčių sekretorių suvažiavimo protokolas, KRVA f. 71, ap. 1, b. 11, l. 1.
101 Savivaldybių žinynas 1932, 573.
102 1935 Vandžiogalos valsčiaus savivaldybės svarbesnių nuveiktų darbų apžvalga, KRVA, f. 71, ap. 1, b. 45, l. 7.
103 „Ūkininkų šventė Vandžiogaloje“, Ūkininko patarėjas 38 (1938 09 22), 2.
104 „Savivaldybių veikimas“, Savivaldybė 9 (1926 09), 23.
105 „Vendžiogala, Kauno apskr. 1926 m. piniginė apyskaita, Savivaldybė 6 (1927 06), 21.
______________________________________________________________________________
Oprócz poboru podatków, samorząd włości w Wędziagole zajmował się również kwestiami infrastrukturalnymi: dbał o utwardzanie dróg żwirowych, parcelację ziemi, zakładanie nowych szkół oraz organizację opieki zdrowotnej.
Pomimo że pod względem terytorialnym włość wędziagolska była największa w powiecie kowieńskim, w trzeciej dekadzie XX wieku nadal nie zapewniano nawet minimalnej pomocy medycznej.
Choć rada włości aktywnie poszukiwała lekarza, przez długi czas stanowisko to pozostawało nieobsadzone. Lekarzowi oferowano subsydium w wysokości 2000 litów.
Tymczasem w innych włościach powiatu kowieńskiego pracowały już położne. Jak zobaczymy później, okoliczności te miały bezpośredni wpływ na zdrowie mieszkańców oraz znacząco oddziaływały na ogólny poziom śmiertelności w parafii.¹⁰⁶
W omawianym okresie handel i przemysł w włości rozwijały się z trudem.
W samym miasteczku Wędziagoła działała spółdzielnia „Vienybė“ („Jedność“), w której ceny towarów były niższe niż w prywatnych sklepach. Roczny obrót tej spółdzielni wynosił około 60 000 litów.
Natomiast prywatnym przedsiębiorstwom handlowym trudno było przetrwać lub się rozwijać z powodu konkurencji ze spółdzielnią.¹⁰⁷
W 1933 roku na terenie całej włości Wędziagoła działały: 2 sklepy z towarami przemysłowymi, 1 apteka, 1 gospoda, 19 sklepów detalicznych, 1 punkt skupu trzody chlewnej, 1 sklep mięsny, 3 młyny, 1 biuro handlu drewnem oraz 1 tartak.¹⁰⁸
Ten ostatni należał do Oszera Keidańskiego, mieszkańca miasteczka Wędziagoła.
Tartak dostarczał materiały budowlane na potrzeby budowy przyszłej szkoły w Ibiany.¹⁰⁹
Z dostępnych danych wynika, że na terenie włości Wędziagoła prawie nie istniały prywatne zakłady przemysłowe. Można stwierdzić, że zarówno w włości, jak i parafii rolnictwo stanowiło główną formę działalności gospodarczej.
Potwierdzają to różne raporty samorządowe, które wskazują również na pewne przyczyny powolnego rozwoju gospodarczego.
Choć większość rolników żyła dostatnio, aby uniknąć podatków, stosowali nieefektywny system gospodarowania ziemią.
Na przykład gospodarstwo przeciętnego rolnika obejmowało około 70 ha, jednak ziemia ta była rozdrobniona na aż 120 działek.
System drobnych parcel uniemożliwiał mechanizację prac rolnych i hamował bardziej efektywny rozwój gospodarstw.¹¹⁰
__________________________________________________
106 „Savivaldybių veikimas“, 23.
107 „Savivaldybių veikimas“, Savivaldybė 2 (1926 02), 16.
108 1933 Vandžiogalos valsčiaus savivaldybės darbų aprašymas, KRVA, f. 71, ap. 1, b. 34, l. 3.
109 1938 02 09 Ošerio Keidanskio pasiūlymas Kauno apskrities valdybai, KRVA, f. 71, ap. 1, b. 66, l. 36.
110 „Savivaldybių veikimas“, 16
_______________________________________________________________
1.3. Miasteczko Wędziagoła
Miasteczko Wędziagoła było centrum włości. Znajdowały się w nim trzy główne ulice i około 54 drewniane domy. Tu mieściły się wszystkie najważniejsze instytucje włości i parafii.
Samorząd posiadał dwa własne budynki, stodołę z oborą oraz działkę ziemi o powierzchni 23 arów. Dodatkowo dzierżawił 3 hektary ziemi.¹¹¹
W każdy wtorek w centrum miasteczka Wędziagoła, tuż za ogrodzeniem kościelnym, odbywał się targ.¹¹²
Można przypuszczać, że głównym przedmiotem handlu były warzywa i zboże.
Analizując dane metrykalne z omawianego okresu, w parafii działało kilku kowali, dlatego można sądzić, że na targu sprzedawano nie tylko artykuły spożywcze, ale też wyroby kowalskie – narzędzia rolnicze i przedmioty codziennego użytku.
Z dostępnych informacji wynika, że plac targowy w Wędziagole otaczały najważniejsze instytucje miasteczka: budynki samorządowe wraz ze szkołą, siedziby stowarzyszeń i sklepy, z których część należała do mieszkańców narodowości żydowskiej.¹¹³
Stopniowo w miasteczku zaczęły funkcjonować środki komunikacji. W 1927 roku założono pocztę, działało również 6 telefonów (jeden z nich na plebanii) oraz 25 odbiorników radiowych.¹¹⁴
Z inicjatywy włości prenumerowano takie czasopisma jak: Nowiny, Chata Rodzinna, Lietuvos Gaisrininkas, Talka, Wiadomości Rolnicze, a po 1926 roku: Savivaldybė, Lietuva i Vyriausybės žinios (Wiadomości Rządowe).¹¹⁵
W omawianym okresie w Wędziagole działały dwa młyny wyposażone w napęd elektryczny, jednak ich energia elektryczna nie była szerzej wykorzystywana w codziennym życiu mieszkańców.
Od 1933 roku rozpoczęto instalację oświetlenia ulicznego – zamontowano lampy naftowe. Niemniej jednak lampy te były rozmieszczone w dużych odstępach i dawały słabe światło, przez co ulice miasteczka nadal były niedostatecznie oświetlone.¹¹⁶
Na podstawie tych danych można stwierdzić, że przed wprowadzeniem oświetlenia ulice miasteczka wieczorami pozostawały ciemne i niebezpieczne.
W latach 1918–1940 w Wędziagole aktywnie działały różne kasy kredytowe i spółdzielnie, odzwierciedlające dążenia lokalnych mieszkańców do wzmocnienia niezależności ekonomicznej.
Do początku czwartej dekady XX wieku w miasteczku działała spółdzielnia konsumencka „Aitvaras”¹¹⁷  oraz Wędziagolska Spółdzielnia Przetwórstwa Mleka.¹¹⁸
Warto zaznaczyć, że na terenie parafii nie było ani jednej mleczarni – rolnicy dostarczali mleko bezpośrednio do Kowna.
Od 1926 roku zaczęła działać prężnie rozwijająca się kasa kredytowa: początkowo liczyła 30 członków, a w 1932 roku rozrosła się do 253 członków, osiągając roczny obrót około 100 000 litów.
Zarząd tej kasy tworzyli: przewodniczący Węckiewicz, sekretarz Rudolewicz i skarbnik Stogys.¹¹⁹
Obok niej funkcjonowała również mniejsza kasa kredytowa, zrzeszająca 186 członków.¹²⁰
_________________________________________________
111 1935 Vandžiogalos valsčiaus aiškinamasis raštas, KRVA, f. 71, ap. 1, b. 34, l. 74.
112 „Turgai, prekymečiai ir mugės“ Savivaldybė 5 (1932 05), 32.
113 „Vendžiogalos respublika“, Diena 24 (1937 06 13), p. 2.
114 „Vendžiogala“ Trimitas 41 (1932 10 06), 819.
115 „Savivaldybių veikimas“, 16.
116 „Verčiau žibalinės lempos“ Ūkininko patarėjas 52 (1933 12 30), 13.
117 „Kredito įstaigų ir Kooperatyvų sąrašas“ Talka 11–12 (1929 12 21), 24.
118 „Kredito įstaigų ir Kooperatyvų sąrašas“ Talka 9–12 (1930 12), 27.
119 „Stipri Kredito Draugija“, Mūsų rytojus 54 (1932 12 13), 3.
120 „Kredito įstaigų ir Kooperatyvų sąrašas“ 22.